Кез келген мемлекеттің тарихында уақыттың ағымын екіге бөліп тұратын ерекше күндер болады. Қазақстан үшін 2026 жылғы 1 шілде – сондай тарихи белестердің бірі. Дәл осы күннен бастап республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция заңды күшіне еніп, еліміздің қоғамдық-саяси дамуы жаңа құқықтық негізге көшті.
Конституция – мемлекеттің өмір сүру қағидаларын айқындайтын басты құжат. Ол тек мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін белгілеп қоймайды. Елдің қандай құндылықтарға сүйенетінін, болашақтағы даму бағыты қандай болатынын, азамат пен мемлекеттің өзара жауапкершілігін де айқындайды. Сондықтан жаңа Конституцияның күшіне енуі – заңнамалық өзгерістен әлдеқайда ауқымды тарихи оқиға.
Жаңа Ата Заң Қазақстанның алдағы ондаған жылдарға арналған даму бағдарын белгілейді. Бұл құжатта еліміздің стратегиялық басымдықтары алғаш рет конституциялық деңгейде бекітілді. Адам капиталы, сапалы білім, ғылым мен инновация мемлекет дамуының негізгі қозғаушы күштері ретінде танылды. Бұл – Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік дамуы жаңа сапалық кезеңге қадам басқанын білдіреді.
Қазіргі әлемде елдердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи байлықпен ғана өлшенбейді. Озық мемлекеттердің тәжірибесі көрсеткендей, басты байлық – білімді адам, ғылыми әлеует және жаңа технологиялар. Сондықтан жаңа Конституция осы құндылықтарды мемлекеттің ұзақ мерзімді саясатының өзегіне айналдырып отыр.
Жаңа конституциялық модельдің тағы бір ерекшелігі – құндылықтар жүйесінің кеңеюі. Бұрын негізінен құқықтық қағидаттарға басымдық берілсе, енді қоғамның рухани және әлеуметтік дамуына қатысты ұстанымдар да негізгі заңда нақты көрініс тапты. Заң мен тәртіп, еңбексүйгіштік, прогресс, қоғамдық келісім, жауапты отаншылдық, тарихи-мәдени мұраны сақтау, табиғатты аялау сияқты қағидаттар мемлекеттік саясаттың маңызды бағдарларына айналды.
Бұл құндылықтардың Конституцияда бекітілуі олардың мемлекеттік бағдарламаларда, заң шығаруда және қоғамдық өмірде тұрақты басшылыққа алынуына негіз қалайды. Яғни ендігі жерде бұл ұғымдар тек идеологиялық мақсат ретінде емес, конституциялық деңгейдегі мемлекеттік міндет ретінде қарастырылады.
Жаңа Конституция қоғам мен билік арасындағы қарым-қатынасты да жаңа деңгейге көтереді. Мемлекет азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етуші ғана емес, олардың пікірін ескеретін, қоғамдық сұранысқа құлақ асатын институт ретінде дамуға тиіс. Ал азаматтар ел тағдырына бейжай қарамайтын, қоғамдық өмірге белсенді араласатын жауапты қоғам мүшесі ретінде көрінеді.
Конституцияда белгіленген жаңа қағидаттар мемлекеттік басқарудың барлық саласына әсер етеді. Заң шығару қызметінен бастап сот төрелігіне дейінгі, білім беру жүйесінен экологиялық саясатқа дейінгі барлық бағыт жаңа конституциялық талаптарға сәйкес дамиды. Сондықтан бүгіннен басталған өзгерістер бір күннің немесе бір жылдың аясында ғана жүзеге аспайды. Бұл – ұзақ мерзімді жаңғыру үдерісі.
Қазақстан өзінің тәуелсіздік жылдарында бірнеше маңызды реформаны жүзеге асырды. Экономикалық жүйе жаңарды, мемлекеттік институттар қалыптасты, халықаралық беделі артты. Енді осы жетістіктерді жаңа құқықтық деңгейге көтеру міндеті тұр. Жаңа Конституция дәл осы мақсатқа қызмет етеді.
Бүгіннен бастап еліміздің даму тарихында жаңа тарау ашылды. Алдағы жылдары қабылданатын заңдар, жүргізілетін реформалар және мемлекеттік шешімдер жаңа Конституцияның талаптарына негізделетін болады. Бұл мемлекет қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп қана қоймай, қоғамның құқықтық мәдениетін де жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
1 шілде – күнтізбедегі кезекті күн емес. Бұл – Қазақстанның жаңа конституциялық кезеңге қадам басқан күні. Оның мәні уақыт өткен сайын айқындала түседі. Өйткені жаңа Конституцияның шынайы құндылығы оның қабылдануында емес, күнделікті өмірде нақты жүзеге асуында жатыр. Дәл осы қағида Қазақстанның алдағы дамуының негізгі өлшеміне айналмақ.
Қали ИБРАЙЫМЖАНОВ,
«Жаркент айнасы» газеті Бас редакторының орынбасары
