2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстан тарихына жаңа Конституция күшіне енген күн ретінде енді. Осы күннен бастап ел өміріндегі маңызды қоғамдық қатынастар жаңа Ата Заңның нормаларымен реттеледі. Конституция – заңгерлер мен мемлекеттік органдарға ғана арналған құжат емес. Ол – әрбір азаматтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін негізгі заң.
Көпшілік Конституциядағы өзгерістерді саяси реформалармен ғана байланыстырады. Алайда оның шынайы мәні бұдан әлдеқайда кең. Жаңа Конституция ең алдымен адам мен мемлекеттің арасындағы қарым-қатынастың жаңа үлгісін қалыптастырады. Ендігі жерде мемлекеттік институттардың қызметі азаматтың құқығы мен заңды мүддесін қорғауға бұрынғыдан да көбірек бағытталуға тиіс.
Жаңа Ата Заңда адамның қадір-қасиеті мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде тағы бір мәрте нақты айқындалды. Бұл қағидат қағаз жүзінде ғана қалып қоймай, мемлекеттік шешімдердің барлығында негізгі өлшем болуы қажет. Кез келген заң, мемлекеттік бағдарлама немесе әкімшілік шешім ең алдымен азаматтың құқығына қайшы келмеуі тиіс.
Конституцияда құқықтық кепілдіктердің кеңейтілуі – жаңа кезеңнің маңызды ерекшеліктерінің бірі. Бұған дейін қылмыстық процесте қарастырылған бірқатар құқықтар енді конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл азаматтардың заңмен қорғалуының ең жоғары деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған.
Тағы бір маңызды жаңалық – цифрлық құқықтардың конституциялық қорғалуы. Қазіргі әлемде адамның жеке өмірі тек үйімен немесе мүлкімен ғана шектелмейді. Оның жеке деректері, цифрлық ақпараты, электрондық қызметтерді пайдалану қауіпсіздігі де маңызды құқықтардың қатарына жатады. Сондықтан бұл бағыттың Ата Заңда көрініс табуы – уақыт талабына берілген жауап.
Жаңа Конституция азаматтардың мемлекет ісіне қатысу мүмкіндігін де кеңейтеді. Мемлекеттік басқару тек билік органдарының ғана міндеті емес, қоғамның да ортақ ісі екені айқындала түседі. Бұл қоғамдық диалог мәдениетін нығайтуға, халықтың пікірін ескеруге және мемлекеттік шешімдердің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Конституцияда еңбекке, білімге және ғылымға ерекше мән берілуі де кездейсоқ емес. Қазіргі заманғы экономиканың басты капиталы – білімді адам. Сондықтан мемлекет адам капиталын дамытуды ұзақ мерзімді стратегиялық міндет ретінде бекітті. Бұл білім беру жүйесін жетілдіруге, ғылыми зерттеулерді қолдауға және инновациялық дамуға жаңа серпін береді.
Экологиялық жауапкершіліктің конституциялық деңгейде бекітілуі де маңызды өзгерістердің бірі. Қоршаған ортаны қорғау енді тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті ретінде қарастырылады. Бұл табиғатты сақтау мәдениетін қалыптастыруға құқықтық негіз қалайды.
Жаңа Конституция қоғамдағы жауапкершілік ұғымын да жаңаша пайымдайды. Азаматтардың құқықтарымен қатар міндеттері де маңызды екені көрсетіледі. Заңға құрметпен қарау, қоғамдық тәртіпті сақтау, мемлекет пен қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну – тұрақты дамудың негізгі шарттарының бірі.
Еліміздің алдағы дамуы Конституцияда жазылған нормалардың қалай жүзеге асырылатынына байланысты болады. Егер оның қағидаттары мемлекеттік басқаруда, сот жүйесінде, құқық қорғау қызметінде және күнделікті қоғамдық өмірде толық іске асса, бұл әрбір азаматтың өмір сапасына оң әсерін тигізеді.
Бүгіннен бастап Қазақстан жаңа Конституциямен өмір сүре бастады. Бұл – тек заңнамалық өзгеріс емес, азамат пен мемлекет арасындағы өзара сенімге негізделген жаңа құқықтық мәдениетті қалыптастыруға жасалған маңызды қадам. Оның табысты болуы әр мемлекеттік органның жауапкершілігіне ғана емес, әрбір қазақстандықтың заңды құрметтеп, қоғам өміріне белсенді қатысуына да байланысты.
Бекмұхамет СЕРІКБАЕВ,
«Жаркент айнасы» газетінің бөлім редакторы,
Қазақстан Заңгерлер одағының мүшесі
