Қазақстанның жаңа Конституциясында адам капиталы, білім, ғылым және инновацияны дамыту мемлекеттің стратегиялық бағыты ретінде бекітілді. Бұл – елдің болашақ даму моделінде табиғи ресурстармен қатар зияткерлік әлеуетке, ғылыми ізденіске және адами капиталға басымдық берілетінін көрсететін маңызды өзгеріс.
Атап айтқанда, жаңа Конституцияның I бөліміндегі «Конституциялық құрылыс негіздері» тарауының 3-бабының 2-тармағында мынадай норма бекітілген:
«Қазақстан Республикасы адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп таниды».
Бұл – жай ғана декларативті тұжырым емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді даму бағдарын айқындайтын конституциялық норма. Оның мәні – елдің экономикалық және қоғамдық дамуын қамтамасыз етуде адамның біліміне, кәсіби қабілетіне, ғылыми әлеуетіне және жаңа технологияларды игеру мүмкіндігіне ерекше мән беру.
Бұған дейін ғылым мен білімді дамыту мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттары ретінде қарастырылып келді. Алайда жаңа Конституцияда олардың адам капиталымен және инновациямен бірге мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты ретінде тікелей көрсетілуі бұл салалардың маңызын жаңа деңгейде айқындайды. Енді бұл бағыттар жекелеген мемлекеттік бағдарламалармен ғана шектелмей, елдің конституциялық даму бағдарының құрамына енді.
Қазіргі әлемдік экономикада мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі тек табиғи ресурстарымен немесе өндірістік қуатымен өлшенбейді. Білімді мамандар, зерттеу орталықтары, технологиялық кәсіпкерлік, цифрлық шешімдер мен ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу қабілеті де маңызды рөл атқарады. Осы тұрғыдан алғанда, адам капиталын дамыту туралы конституциялық норма Қазақстанның экономикалық моделін әртараптандыру мәселесімен де сабақтасады.
Адам капиталы ұғымы тек жоғары білім алумен шектелмейді. Ол – азаматтардың кәсіби біліктілігі, шығармашылық қабілеті, жаңа білімді меңгеруі және өзгермелі еңбек нарығына бейімделуі. Сондықтан бұл бағытты дамыту мектепке дейінгі тәрбиеден бастап жоғары білімге, кәсіптік даярлыққа және өмір бойы білім алуға дейінгі жүйелі жұмысты талап етеді.
Мұндай тәсіл әсіресе жасанды интеллект пен цифрлық технологиялар кеңінен таралып жатқан кезеңде өзекті. Еңбек нарығындағы өзгерістер жаңа мамандықтарды игеруді, технологиялық сауаттылықты арттыруды және адамның үздіксіз білім алуын қажет етеді. Сондықтан білім беру жүйесі тек теориялық білім берумен шектелмей, сыни ойлау, зерттеу жүргізу, шығармашылық және практикалық дағдыларды қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Ғылымды дамыту да осы үдерістің ажырамас бөлігі. Ғылыми зерттеулерді қаржыландыру, жас ғалымдарды қолдау, зертханалық инфрақұрылымды жаңарту және ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу тетіктерін жетілдіру – Қазақстанның технологиялық әлеуетін арттыруға мүмкіндік беретін маңызды қадамдар. Сонымен бірге университеттер, ғылыми-зерттеу институттары және бизнес арасындағы байланысты нығайту қажет. Ғылыми ізденістер нақты экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталғанда ғана олардың практикалық маңызы артады.
Қазақстан үшін бұл мәселе жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы жағдайында ерекше маңызға ие. Бүгінде цифрландыру мемлекеттік қызметтерді автоматтандырумен немесе жаңа бағдарламалық өнімдерді енгізумен ғана шектелмейді. Ол экономиканың құрылымын, еңбек нарығын, өндіріс тәсілдерін және қоғамның ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетін өзгертуде.
Сондықтан елдің технологиялық дамуы дайын шешімдерді пайдаланумен ғана шектелмеуі керек. Қазақстандық мамандардың өз технологияларын әзірлеуі, ғылыми жаңалықтарды коммерцияландыруы және халықаралық зерттеу жобаларына қатысуы да маңызды. Бұл ретте халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың әлеуеті зор. Орталық Азия елдерімен, Еуропа және Азияның жетекші ғылыми орталықтарымен бірлескен зерттеулер жүргізу отандық ғылымның халықаралық кеңістікке ықпалдасуына жол ашады.
Дегенмен конституциялық норманың нақты нәтижесі оның күнделікті мемлекеттік басқару тәжірибесінде қалай жүзеге асатынына байланысты. Білім сапасы, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру, жас ғалымдарды қолдау, инновациялық кәсіпкерлікке жағдай жасау және ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізу мәселелері өзара байланысты түрде қарастырылуы тиіс.
Өйткені ғылымды дамыту – тек ғалымдардың немесе жоғары оқу орындарының міндеті емес. Бұл – мемлекет, бизнес, білім беру ұйымдары және тұтас қоғам қатысатын ұзақ мерзімді үдеріс.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияның 3-бабының 2-тармағы Қазақстанның болашақ дамуындағы маңызды бағдарды белгілейді. Елдің басты капиталы – оның адамдары, ал білім, ғылым мен инновация сол әлеуетті жүзеге асырудың негізгі тетіктері. Ендігі міндет – осы конституциялық қағидатты нақты мүмкіндіктерге, ғылыми жетістіктерге және қоғам өміріндегі оң өзгерістерге айналдыру.
