Бүгінгі цифрлық дәуірде адам баласының өмірі экранмен астасып кетті. Бір қарағанда, интернет – еркіндік алаңы, ой мен пікірдің кеңістігі. Алайда сол кеңістіктің көлеңкелі тұсында үнсіз у таратып тұрған құбылыс бар. Ол – кибербуллинг. Көзге көрінбейтін, бірақ жанға аяздай бататын, денеге емес, санаға соққы жасайтын жаңа ғасырдың қасіреті.
Әлемдік зерттеулердің дерегіне сүйенсек, жасөспірімдердің жартысына жуығы құрдастары тарапынан қандай да бір қорлыққа, зорлыққа тап болғанын мойындаған, ал әр оныншы бала мұндай қысымды күн сайын немесе апта сайын сезінеді. Бұл – жай статистика емес, әр санның артында тағдыр, тағдырдың артында үнсіз көз жасы тұр. Қазақстандағы жағдай да бейтарап емес: зерттеулер шамамен әр бесінші баланың кибербуллингке ұшырайтынын көрсетеді. Демек, бұл мәселе – қоғамның ортақ дерті.
Кибербуллингтің ең қауіпті тұсы – оның шекарасы жоқ. Бұрын мектеп ауласымен шектелетін қысым енді телефон экранынан сығалап, адамның жеке кеңістігіне еркін еніп отыр. Жәбірлеуші аноним болуы мүмкін, ал қорлау көпшілік алдында жарияланып, бір сәтте мыңдаған адамға тарайды. Сарапшылардың айтуынша, мұндай жағдайлар жасөспірімдердің психологиялық күйіне ауыр әсер етіп, күйзеліс, мазасыздық, тіпті өз-өзіне қол жұмсау қаупін арттырады. Қазақстанда балалар арасындағы суицидтің белгілі бір бөлігі мектептегі және онлайн ортадағы қысыммен байланысты екені де алаңдатарлық дерек.
Мәселенің осыншалық тереңдеуінің бір себебі – цифрлық мәдениеттің толық қалыптаспауы. Көпшілік интернетті тек ақпарат көзі деп қабылдайды да, оның қауіпсіздік талаптарын ескере бермейді. Ал шын мәнінде, киберкеңістікте өзін қорғау – қазіргі заман адамының басты дағдысына айналуы тиіс. Зерттеулер көрсеткендей, жеке мәліметтерді қорғау, күмәнді ақпаратты ажырата білу, цифрлық із туралы түсінік сияқты дағдылар кибербуллинг тәуекелін айтарлықтай төмендетеді.
Қорғанудың алғашқы қадамы – саналы бақылау. Әлеуметтік желіде бөлісілген әрбір ақпараттың салмағы бар екенін ұғыну қажет. Артық жеке мәлімет жариялау, эмоцияға беріліп жазылған пікірлер кейін өзіңе қарсы құралға айналуы мүмкін. Екінші маңызды мәселе – реакция мәдениеті. Кибербуллингтің отын тұтататын нәрсе – жауап. Көп жағдайда үнсіздік пен бұғаттау – ең тиімді қорған. Өйткені мақсат – жәбірлеу арқылы эмоция алу болса, жауап бермеу сол тізбекті үзіп жібереді.
Сонымен қатар, жалғыз қалмау – маңызды фактор. Жәбір көрген адам көбіне ішіне бүгіп, үндемей жүреді. Бірақ бұл мәселені ушықтыратын жол. Керісінше, сенімді адамға айту, ата-анаға немесе ұстазға жеткізу – қорғанудың нақты қадамы. Өйткені зерттеулер көрсеткендей, балалардың басым бөлігі мұндай жағдайды хабарлауға қорқады, ал дер кезінде айтылған мәселе ғана шешімін табады.
Заңдық тұрғыдан да бұл бағытта ілгерілеу бар. Қазақстанда 2022 жылы қабылданған өзгерістер арқылы «буллинг» және «кибербуллинг» ұғымдары заңнамаға енгізілді. Бұл – мәселенің ресми деңгейде мойындалғанының белгісі. Алайда заңнан бұрын сана өзгеруі керек. Әрбір қолданушы өз сөзінің жауапкершілігін сезінбейінше, виртуалды кеңістік қауіпсіз бола қоймайды.
Кибербуллинг – тек технологияның емес, тәрбиенің де айнасы. Экранның ар жағында да адам тұрғанын ұмытпау – ең басты қағида. Себебі бір ауыз жазылған сөз біреудің тағдырын өзгертуі мүмкін. Сондықтан цифрлық әлемде қауіпсіздік – тек қорғану ғана емес, өзгені қорламау мәдениетінен басталады.
Б.СӘЛІМҰЛЫ
