23 тамызда өтетін Құрылтай депутаттарының сайлауы Қазақстандағы саяси жүйені жаңғырту үдерісінің маңызды кезеңдерінің біріне айналып отыр. Сарапшылардың пікірінше, бұл сайлау жаңа бір палаталы Құрылтайдың құрамын қалыптастырып қана қоймай, конституциялық өзгерістердің іс жүзінде жүзеге асуына жол ашатын маңызды саяси қадам болмақ.
Құрылтайдың құрылуы мемлекеттік басқару жүйесіндегі елеулі өзгерісті білдіреді. Оның басты мәні – азаматтардың мүддесін өкілді орган арқылы мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне жеткізу және қоғам мен мемлекеттік институттар арасындағы байланысты күшейту. Осы тұрғыдан алғанда, алдағы сайлау тек депутаттарды таңдау емес, елдің жаңа саяси архитектурасының қалай жұмыс істейтінін айқындайтын маңызды кезең ретінде бағаланады.
Сарапшылардың айтуынша, конституциялық өзгерістердің тиімділігі оларды құқықтық деңгейде бекітумен ғана шектелмейді. Ең маңыздысы – жаңа нормалардың нақты саяси тәжірибеге айналуы. Осы ретте Құрылтайдың жұмысы мемлекеттік институттардың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттырып, азаматтардың талап-тілегін заңнамалық және саяси шешімдерге айналдыратын тетіктердің бірі болуы мүмкін.
Қазіргі сайлау науқаны да азаматтардың электоралдық белсенділігіне деген қызығушылықтың жоғары екенін көрсетіп отыр. Сараптамалық зерттеулерге сүйенсек, азаматтардың басым бөлігі 23 тамыздағы сайлауға қатысуға дайын екенін білдірген. Сонымен бірге халықтың басым бөлігі алдағы сайлау туралы хабардар. Бұл қоғамның саяси үдеріске белгілі бір деңгейде тартылып отырғанын аңғартады.
Сайлаушылардың таңдауына ықпал ететін факторлар да өзгеріп келеді. Сарапшылар партиялардың бағдарламаларымен қатар, партия құрамындағы кандидаттардың беделі, олардың кәсіби қабілеті, нақты мәселелерді шешу мүмкіндігі және халықпен байланысы маңызды рөл атқаратынын атап өтеді. Яғни қазіргі электоралдық бәсекеде тек саяси ұрандар емес, нақты ұсыныстар мен оларды жүзеге асыру қабілеті алдыңғы орынға шыға бастады.
Бұл ретте теледебаттар мен цифрлық платформалардың маңызы артып келеді. Сарапшылардың бағалауынша, ашық пікірталас сайлаушыларға саяси күштерді олардың бағдарламасы ғана емес, мәселеге көзқарасы, дәлел келтіруі, сынға жауап беруі және қоғамдық диалог жүргізу қабілеті арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік желілер мен цифрлық медианың кеңеюі де сайлау коммуникациясының сипатын өзгертіп отыр.
Сайлау науқанындағы тағы бір жаңа үрдіс – жасанды интеллектіні пайдалану. Сарапшылардың пікірінше, ЖИ саяси мәтіндер, бейне және аудио материалдар әзірлеуде үгіт-насихаттың мүмкіндіктерін кеңейтеді. Алайда бұл технологиямен бірге жалған ақпарат, дипфейк және қоғамның саяси контентке деген сеніміне қатысты жаңа тәуекелдер де пайда болады. Сондықтан сайлау кезеңінде ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау мен медиасауаттылықтың маңызы арта түседі.
Сарапшылар сонымен бірге өңірлік факторға ерекше назар аударады. Қазақстандағы сайлаушылардың сұранысы біркелкі емес. Облыс орталықтары мен шалғай елді мекендердегі тұрғындардың, жастар мен аға буынның, кәсіпкерлер мен жалдамалы қызметкерлердің саяси және әлеуметтік мәселелерге деген көзқарасы әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан Құрылтай депутаттарының қоғамдағы түрлі топтардың мүддесін ескере алуы оның тиімділігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі болмақ.
Құрылтайдың мән-маңызы осында айқын көрінеді. Ол тек жаңа атауы бар өкілді орган емес, азаматтар мен мемлекет арасындағы саяси байланысты күшейтуге арналған институт ретінде қарастырылуы тиіс. Оның жұмысының нәтижелілігі халықтың күнделікті мәселелерін мемлекеттік саясат деңгейіне қаншалықты тиімді жеткізе алатынына, әртүрлі қоғамдық топтардың пікірін ескеріп, ортақ шешім қалыптастыру қабілетіне байланысты болады.
Қазақстан үшін мәдени және әлеуметтік әртүрлілік те маңызды фактор саналады. Сарапшылар елдің түрлі мәдени, тарихи және геосаяси кеңістіктер тоғысындағы ерекшелігін қоғамдық диалогты дамытуға мүмкіндік беретін артықшылық ретінде бағалайды. Түрлі көзқарастар мен дәстүрлер арасындағы өзара құрметті сақтау қоғамдық тұрақтылықты нығайтып, мемлекеттік институттардың қоғамның алуан түрлі мүдделерін ескеруіне жағдай жасайды.
Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтайдың алдында бірнеше маңызды міндет тұр. Біріншісі – азаматтардың талап-тілегін мемлекеттік саясатқа тиімді жеткізу. Екіншісі – қоғамдағы түрлі әлеуметтік топтардың мүддесін үйлестіру. Үшіншісі – заңнамалық шешімдердің сапасын арттыру және мемлекеттік институттар мен азаматтар арасындағы сенімді нығайту.
Сайлау нәтижесінде қалыптасатын Құрылтайдың жұмысы Қазақстандағы жаңа саяси жүйенің тиімділігін іс жүзінде көрсететін маңызды өлшемге айналады. Оның беделі мен қоғамдық маңызы депутаттардың халықпен қаншалықты ашық жұмыс істейтініне, қоғамдық мәселелерді талқылауға қаншалықты белсенді қатысатынына және қабылданатын шешімдердің азаматтардың нақты сұраныстарына қаншалықты сәйкес келетініне байланысты болмақ.
Сарапшылардың ортақ пайымы бойынша, тұрақты саяси жаңғыру тиімді мемлекеттік институттарсыз жүзеге аспайды. Ал тиімді институттың басты белгілерінің бірі – қоғаммен тұрақты диалог орнату, азаматтардың пікірін ескеру және әртүрлі көзқарастарға құрметпен қарау.
Сондықтан 23 тамыздағы Құрылтай сайлауын жаңа өкілді органды қалыптастыру науқаны ғана емес, Қазақстандағы азаматтық қатысу мен саяси жауапкершіліктің жаңа кезеңі ретінде бағалауға болады. Құрылтай өзіне жүктелген міндеттерді тиімді атқара алған жағдайда, ол Конституцияда бекітілген қағидаттар мен азаматтардың күнделікті мүдделері арасындағы байланысты күшейтетін маңызды институтқа айналуы мүмкін.
Ал сайлаудың нәтижесі бұл жаңа жүйенің қандай бағытта дамитынын көрсетеді. Қоғамның белсенді қатысуы, саяси бәсекенің ашықтығы, мазмұнды пікірталас және мемлекеттік институттарға деген сенім – Құрылтайдың табысты жұмыс істеуінің негізгі алғышарттары болмақ.
М.СОЛТАНАЕВ
