Бүгін 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы күшіне енді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен жүзеге асқан конституциялық реформа адам құқықтарын қорғауды күшейтуге, қоғамдық келісімді нығайтуға, тарихи-мәдени мұраны сақтауға және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге негізделген мемлекеттік дамудың жаңа бағдарын айқындайды.
Конституциядағы өзгерістер бірнеше маңызды бағытты қамтиды. Олар: мәдениет пен тарихи мұраны сақтау, сөз бостандығы және шығармашылық еркіндік, отбасы институтын қолдау, дін, волонтерлік және қайырымдылық қызмет. Аталған бағыттарға қатысты өзгерістердің іске асуы азаматтық қоғамның дамуына, құқықтық мәдениеттің нығаюына және қоғамдағы ашық диалогтың орнығуына тікелей ықпал етеді.
Мәдениет саласындағы басты жаңалықтардың бірі – тарихи-мәдени мұраны сақтау мен ұлттық мәдениетті қолдаудың мемлекеттің негізгі қағидаттарының бірі ретінде бекітілуі. Бұл музейлердің, театрлардың, кітапханалардың, архивтердің, кинематография мен концерттік ұйымдардың дамуына, сондай-ақ шығармашылық орта өкілдерін қолдауға конституциялық деңгейде басымдық берілетінін көрсетеді.
Архив, кітапхана және кітап ісі үшін бұл өзгерістер мұрағаттағы құжаттарды сақтауға, кітап оқу мәдениетін дамытуға, қорларды цифрландыруға, ұлттық әдебиетті кеңінен насихаттауға берік құқықтық негіз қалайды. Жаңа Конституция архивтер мен кітапханалардың тарихи мұраны сақтаудағы және жұртшылықтың білім алуына мүмкіндік жасайтын мекеме ретіндегі маңызын арттыра түседі.
Конституцияда тіл мен мәдени әралуандылыққа қатысты қағидаттарға да ерекше мән берілген. Ата Заң әркімнің ана тілін, төл мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдауға кепілдік береді. 100-ден астам этнос өкілі тұратын және 1 мыңнан астам этномәдени бірлестік қызмет ететін Қазақстан үшін бұл қағидаттардың маңызы орасан. Олар еліміздегі мәдени мұраны сақтауға, тілдің дамуына және ортақ азаматтық бірегейлікті нығайтуға қызмет етеді.
Конституциядағы өзгерістердің маңызды бағыты – сөз бостандығы және шығармашылық еркіндікті қамтамасыз ету. Жаңа Конституция сөз бостандығына, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне, ақпаратты заңда белгіленген тәртіппен еркін алу және тарату құқығына кепілдік береді. Сонымен қатар цензураға тыйым салынып, зияткерлік меншік құқығының қорғалуы конституциялық деңгейде бекітіледі. Бұл бұқаралық ақпарат құралдарының, авторлар мен баспагерлердің, мәдениет пен өнер қайраткерлерінің, креативті индустрия өкілдерінің, сондай-ақ ақпараттық, білім беру және мәдени мазмұндағы өнім әзірлейтін ұйымдардың қызметін құқықтық тұрғыдан нығайтады.
Бұл қағидаттардың кәсіби журналистика үшін маңызы зор. Бүгінде Қазақстанда бес мыңнан астам бұқаралық ақпарат құралы жұмыс істейді. Цифрлық платформалардың, әлеуметтік желінің, жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы және ақпарат көлемінің артуы кәсіби журналистикаға қойылатын талапты күшейте түсті. Осындай жағдайда шынайы, тексерілген әрі сапалы ақпараттың құндылығы бұрынғыдан да артады. Бұқаралық ақпарат құралдары реформалардың мәні мен мазмұнын түсіндіріп, өзекті мәселелерді қоғам талқысына ұсынады. Сондай-ақ азаматтардың маңызды ақпараттан хабардар болуын қамтамасыз етіп, ашық диалог мәдениетінің қалыптасуына ықпал етеді.
Конституцияда сөз бен шығармашылық еркіндігіне, ақпаратты заңда белгіленген тәртіппен еркін алуға, сондай-ақ зияткерлік меншік құқығын қорғауға берілген кепілдіктер креативті индустрияның дамуына да жол ашады. Бүгінде кино, музыка, театр, медиа, цифрлық контент, дизайн, блогинг, ойын индустриясы мен ұлттық қолөнер – мәдениеттің ажырамас бөлігі ғана емес, ел экономикасының өсіміне үлес қосып отырған маңызды бағыттар. Сондықтан жаңа конституциялық қағидаттар шығармашыл орта өкілдерін қолдауға, креативті кәсіпкерлікті дамытуға және отандық контенттің өрісін кеңейтуге негіз болады.
Отбасы құндылықтарына қатысты Конституцияда неке ер мен әйелдің заңда белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркеуден өткен, ерікті әрі тең құқықты одағы екені нақты көрсетіледі. Сондай-ақ отбасы, ана, әке және бала мемлекеттің қорғауында болады. Бұл нормалар отбасы институтын нығайтуға, жауапты ата-ана рөлін қалыптастыруға, балаларды тәрбиелеуге және олардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға бағытталған ақпараттық-ағартушылық мақсаттағы жұмыстардың құқықтық негізін күшейтеді.
Дін саласына қатысты бірқатар қағидат та конституциялық деңгейде бекітіледі. Атап айтқанда, мемлекеттің зайырлы сипаты, заң алдында бәрінің тең болуы және дін мен мемлекеттің бөліну қағидаты сақталады. Сонымен қатар ар-ождан бостандығына кепілдік беріліп, конфессияаралық келісім қоғамның маңызды құндылықтарының бірі ретінде танылады. Діни білім беру ұйымдарын қоспағанда, білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты Конституцияда көрініс табады.
Бұл қағидаттардың Қазақстан үшін маңызы айрықша. Себебі еліміздегі орнықты дамудың негізі – бейбітшілік, сыйластық және қоғамдық келісім. Бүгінде елімізде этномәдени бірлестіктерді, қоғамдық ұйымдарды және азаматтық қоғамның өзге де институттарын қоса алғанда, 5 мыңға жуық ұйым жұмыс істейді. Жаңа конституциялық қағидаттар қоғамдық келісімді нығайтуды, жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруды көздеп, мемлекет пен халық арасындағы байланысты бекемдейді.
Жаңа Ата заң волонтерлік қызмет пен қайырымдылықты қолдауға қатысты да нормаларды қамтиды. Бұл аталған бағыттардың дамуына серпін беріп, қоғамдық белсенділіктің артуына, азаматтық бастамалардың кеңеюіне, ізгілік пен жанашырлық құндылықтарының кеңінен дәріптелуіне негіз болады. Елімізде волонтерлік, қайырымдылық, меценаттық және филантропиялық қызметке үлес қосқан азаматтар мен ұйымдарға үнемі қолдау көрсетіліп келеді.
Осылайша, бүгіннен бастап Конституцияның жаңартылған нормалары мәдениет, ақпарат, архив, кітапхана, кітап ісі, дін салаларындағы және азаматтық қоғам институттарымен жүргізілетін жұмыстың негізгі бағдарын айқындайды. Жаңа Ата заң қағидаттары құқықтық мәдениеттің қалыптасуын, шығармашылық орта мен кәсіби журналистиканың дамуын, сондай-ақ азаматтық белсенділіктің артуын мақсат етеді.
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің баспасөз қызметі
