Жаңа Конституцияның қоғам өміріндегі маңызы туралы сөз қозғағанда, оның ғылым мен білімге қатысты енгізген жаңалығына айрықша тоқталған жөн. Өйткені мемлекеттің болашағы тек табиғи байлығымен, өндірістік қуатымен немесе экономикалық көрсеткіштерімен өлшенбейді. Ең алдымен, елдің интеллектуалдық әлеуеті, ғылыми жетістіктері, технологиялық мүмкіндіктері және бәсекеге қабілетті адам капиталы оның даму деңгейін айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Ата Заңда ғылымды дамытудың мемлекеттік стратегиялық бағыт ретінде бекітілуі – еліміздің келешегіне бағдарланған маңызды қадам.
Нақтырақ айтсақ, Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 3-бабының 2-тармағында: «Қазақстан Республикасы адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп таниды» деп жазылған. Бұл – жай ғана декларациялық сипаттағы сөз емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді даму бағдарын айқындайтын конституциялық норма. Яғни бұдан былай ғылымды дамыту белгілі бір министрліктің немесе жекелеген мемлекеттік бағдарламаның ғана міндеті ретінде қарастырылмайды. Ол – бүкіл мемлекеттік саясаттың стратегиялық басымдықтарының бірі.
Мұның мәні неде? Бұрын елдің экономикалық қуаты көбіне табиғи ресурстармен, шикізат өндіру көлемімен және өндірістік көрсеткіштермен өлшеніп келсе, қазіргі әлемде жағдай мүлде өзгерді. Бүгінде мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі ғылыми жаңалықтармен, жаңа технологиялармен, цифрлық шешімдермен және жоғары білікті мамандармен бағаланады. Жасанды интеллект, биотехнология, медицина, робототехника, ғарыштық зерттеулер, энергетика мен ауыл шаруашылығындағы озық технологиялар – экономиканың келешегін айқындайтын салалар. Осындай кезеңде ғылымды мемлекеттің стратегиялық даму бағыты деп тану Қазақстанның да әлемдік өзгерістерден қалыс қалмай, білім экономикасына бет бұруға деген ұмтылысын көрсетеді.
Әсіресе, адам капиталын дамыту мәселесінің ғылыммен және инновациямен қатар аталуының өзіндік мәні бар. Өйткені ғылымның басты қозғаушы күші – адам, оның білімі, ізденісі, қабілеті мен шығармашылық әлеуеті. Ғылыми зертханалар мен заманауи құрал-жабдықтар қаншалықты маңызды болса, соларды тиімді пайдалана алатын білікті мамандардың болуы да соншалықты маңызды. Демек, бұл конституциялық норма білім беру сапасын арттыруды, жас зерттеушілерді қолдауды, ғылыми кадрлар даярлауды және дарынды жастардың әлеуетін ашуды біртұтас міндет ретінде қарастыруға негіз болады.
Жаңа Конституцияның тағы бір маңызды тұсы – 23-баптың 1-тармағында сөз еркіндігімен қатар ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілуі. Ал осы баптың 2-тармағында зияткерлік меншіктің заңмен қорғалатыны көрсетілген. Мұның ғалымдар мен зерттеушілер үшін маңызы зор. Ғылым еркін ойға, ізденіске, қалыптасқан көзқарастарды саралауға, жаңа тұжырымдар мен тың идеяларды ұсынуға негізделеді. Ғылыми шығармашылыққа кепілдік берілуі зерттеушілердің ізденіс жүргізуіне, жаңа технологиялар мен өнертабыстар жасауына қажетті құқықтық негізді бекемдей түседі. Ал зияткерлік меншікті қорғау ғалымның еңбегіне, авторлық құқығына және ғылыми жаңалығына деген құрметті білдіреді.
Мәселен, отандық ғалым жаңа технология ойлап тапты делік. Оның ғылыми жаңалығы өндірісте қолданыс тауып, ел экономикасына пайда әкелуі үшін авторлық құқық қорғалуы, ғылыми әзірлемені өндіріске енгізуге жағдай жасалуы керек. Ғалымның еңбегі бағаланып, зерттеу нәтижесі нақты экономикалық немесе әлеуметтік тиімділікке айналғанда ғана ғылымның қоғамдағы рөлі артады. Сондықтан Конституциядағы ғылыми шығармашылық еркіндігі мен зияткерлік меншікті қорғау нормаларын өзара сабақтас қарастырған жөн.
Бұл өзгерістердің тағы бір тиімді жағы – еліміздің технологиялық тәуелсіздігін нығайтуға жол ашуы. Қазір көптеген мемлекеттер маңызды технологиялар мен ғылыми әзірлемелерді өздері өндіруге, шетелдік технологияларға тәуелділікті азайтуға ұмтылып отыр. Қазақстан үшін де бұл мәселе өзекті. Медицинадағы жаңа әдістерді игеру, ауыл шаруашылығында өнімділікті арттыратын технологияларды енгізу, су ресурстарын тиімді пайдалану, экологиялық мәселелерді ғылыми жолмен шешу, өндірістегі импортқа тәуелділікті төмендету – мұның бәрі отандық ғылымның мүмкіндігіне тікелей байланысты. Өзекті мәселелерді өз ғалымдарымыздың зерттеуі мен отандық ғылыми әзірлемелердің өндіріске енгізілуі елдің экономикалық қауіпсіздігін де күшейтеді.
Әсіресе, аграрлық салада ғылымның пайдасы айқын сезілуі тиіс. Қазақстан ауыл шаруашылығын дамытуға мол мүмкіндікке ие болғанымен, климаттың өзгеруі, су тапшылығы, топырақ құнарлылығының төмендеуі сияқты мәселелерді шешу ғылыми ізденісті қажет етеді. Қуаңшылыққа төзімді дақылдар шығару, су үнемдеу технологияларын жетілдіру, мал тұқымын асылдандыру, ветеринариялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – ғалымдардың тікелей қатысуынсыз нәтижелі жүзеге аспайтын жұмыстар. Сондықтан ғылымды стратегиялық бағыт ретінде тану ауыл-аймақтың да дамуына ықпал ететін маңызды алғышарт деп есептейміз.
Жаңа конституциялық норманың жастар үшін де берері мол. Бүгінгі оқушы мен студент – ертеңгі ғалым, инженер, өнертапқыш, технолог. Егер мемлекет білім мен ғылымды дамытуды өзінің стратегиялық міндеті ретінде белгілесе, онда жас ұрпақтың зерттеушілік қабілетін дамытуға, ғылыми жобаларын қолдауға, жоғары оқу орындары мен ғылыми орталықтардың мүмкіндігін арттыруға басымдық берілуі тиіс. Ғылымды тек академиялық ортаға тән сала деп қарастырмай, оны жастардың болашақ мамандығы мен елдің өркендеуіне жол ашатын мүмкіндік ретінде таныту қажет.
Әрине, Конституцияда ғылымды дамытудың стратегиялық бағыт ретінде бекітілуі барлық мәселе бірден шешіледі дегенді білдірмейді. Бұл норманың шынайы нәтижесі оны жүзеге асыратын мемлекеттік саясатқа байланысты. Ғылыми зерттеулерге тұрақты қаржы бөлу, зертханаларды заманауи жабдықтармен қамтамасыз ету, ғалымдардың әлеуметтік жағдайын жақсарту, жас зерттеушілерге қолдау көрсету, ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты нығайту – алдағы уақытта жүйелі түрде атқарылуы тиіс міндеттер. Сондай-ақ ғылыми жаңалықтардың қағаз жүзінде қалып қоймай, нақты өндіріске енгізілуіне жағдай жасау маңызды.
Ең бастысы, ғылымға бөлінген қаржыны шығын емес, елдің болашағына салынған инвестиция деп түсінетін көзқарас қалыптасуы керек. Өйткені бүгінгі ғылыми ізденістің жемісі ертеңгі экономикалық өсімге, жаңа жұмыс орындарына, халықтың тұрмыс сапасының жақсаруына және ұлттық қауіпсіздіктің нығаюына қызмет етеді.
Жалпы алғанда, жаңа Конституцияда ғылым мен инновацияның мемлекеттік стратегиялық бағыт ретінде танылуы Қазақстанның даму философиясындағы маңызды өзгерісті аңғартады. Бұл – табиғи байлыққа ғана иек артпай, білімге, зияткерлік әлеуетке, ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктерге сүйенетін мемлекет қалыптастыруға жасалған қадам. Ата Заңда бекітілген осы басымдық нақты істермен жалғасса, еліміз үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашылары сөзсіз. Себебі ғылымы дамыған елдің экономикасы да қуатты, болашағы да баянды болмақ.
Бек СӘЛІМҰЛЫ,
Қазақстанның Заңгерлер және
Журналистер одағының мүшесі
