Қазақстан қоғамы соңғы жылдары түбегейлі саяси өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Соның ең маңыздысы – жалпыхалықтық референдум арқылы қабылданған Конституциялық реформалар. Бұл өзгерістер елдің саяси жүйесін ғана емес, мемлекеттік басқару философиясын да өзгертуді көздейді. Билік пен қоғам арасындағы қатынасқа жаңа сипат беріп, «суперпрезиденттік модельден» ықпалды Парламенті бар президенттік басқару жүйесіне көшуге жол ашты.
Сарапшылардың пікірінше, бұл реформалар Қазақстан тарихындағы тәуелсіздік кезеңіндегі ең ірі саяси трансформациялардың бірі саналады. Өйткені Ата Заңның 33 бабына 56 өзгеріс енгізілді.
Басты сұрақ – халық 1 шілдеден бастап күшіне енетін жаңа Конституциядағы осы өзгерістердің нақты жемісін қашан және қалай сезінеді?
Ең алдымен, жаңа Конституция мемлекеттің азамат алдындағы жауапкершілігін күшейтті. Бұрын саяси шешімдердің басым бөлігі орталықтандырылған сипатта қабылданса, енді Парламенттің ықпалы артып, саяси тепе-теңдік жүйесі қалыптаса бастады. Мәжіліс депутаттарының бір бөлігі бірмандаттық округ арқылы сайлануы қоғамдағы түрлі пікірдің Парламентке жетуіне мүмкіндік берді. Бұл – қарапайым азаматтың дауысы бұрынғыдан әлдеқайда естіле бастайды деген сөз.
Жаңа Конституцияның маңызды жаңалығының бірі – Конституциялық Соттың қайта құрылуы. Бұған дейін қарапайым азаматтар Конституциялық Кеңеске тікелей жүгіне алмайтын. Ал енді әрбір қазақстандық өзінің конституциялық құқығы бұзылды деп есептесе, Конституциялық Сотқа жүгінуге мүмкіндік алды. Бұл құқықтық мемлекеттің басты белгілерінің бірі.
Осының нәтижесінде азаматтардың заң алдындағы қорғанысы күшейіп, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі арта түсті. Яғни, заң қабылданды екен деп үнсіз мойындай салатын кезең біртіндеп артта қалып келеді.
Тағы бір тарихи өзгеріс – бұрынғы «Елбасы» туралы арнайы конституциялық нормалардың алынып тасталуы. Бұл Қазақстанда жеке тұлғаға табыну дәуірінен институционалды мемлекетке көшу әрекеті ретінде бағаланды.
Сонымен қатар Президенттің жақын туыстарының жоғары мемлекеттік қызметтер мен ұлттық компанияларда жетекші лауазымдарды атқаруына шектеу қойылды. Бұл қоғамдағы әділеттілік сұранысынан туған өзгеріс еді. Халық мемлекеттік қызметте туыстық ықпал емес, кәсібилік үстем болуын талап етті. Конституциялық түзетулер осы талапқа жауап беруге талпыныс жасады.
Жер мен табиғи ресурстарға қатысты норма да қоғам назарын аударды. Конституцияда «жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі халыққа тиесілі» деген қағида нақтыланды. Бұл мемлекет ұлттық байлықты халық мүддесіне сай басқаруы тиіс деген ұстанымды күшейтті.
Саяси реформалардың тағы бір маңызды қыры – адам құқықтарына басымдық берілуі. Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің мәртебесі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл халықаралық стандарттарға жақындаудың көрінісі ретінде бағаланды.
Әрине, қоғамда бұл реформаларға қатысты түрлі пікірлер де болды. Кей сарапшылар өзгерістерді «Жаңа Қазақстанның» бастауы деп бағаласа, енді бірі нақты нәтиже заңдардың орындалуына байланысты екенін айтты. Әлеуметтік желілер мен қоғамдық пікір алаңдарында «реформа қағаз жүзінде қалып қоймауы тиіс» деген көзқарас жиі айтылды.
Шын мәнінде, Конституция бір күнде халықтың тұрмысын өзгертіп жібермейді. Оның әсері уақыт өте байқалады. Егер жаңа нормалар толық әрі әділ жүзеге асса, азаматтардың саяси белсенділігі күшейіп, мемлекеттік институттарға деген сенім артады. Ал бұл өз кезегінде экономикалық тұрақтылық пен қоғамдық әділеттілікке жол ашады.
Бүгінде Қазақстан жаңа саяси модельді қалыптастыру кезеңіне қадам басты. Ендігі мәселе – Ата Заңда жазылған қағидалардың нақты өмірде қалай орындалатынында. Өйткені Конституцияның күші оның мәтінінде емес, қоғам өміріндегі шынайы ықпалында жатыр.
Молот СОЛТАНАЕВ
